वैदेशिक रोजगारीमा युरोप आकर्षण, भर खाडी

२०८२ साउन १० गते शुक्रबार, प्रकाशित

नेपाली श्रमिकका लागि खाडी क्षेत्र रोजगारीको प्रमुख गन्तव्य रहँदै आए पनि पछिल्लो समय युरोप पनि विकल्पका रूपमा देखिन थालेको छ । संस्थागत रूपमा भर्ना प्रक्रिया सुरु नभए पनि व्यक्तिगत पहलमा युरोप जानका लागि नेपाली श्रमिक आकर्षित भइरहेका हुन् । वैदेशिक रोजगारीको ठूलो हिस्सा भने अझै पनि खाडी क्षेत्र नै रहेको देखिन्छ ।

वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा ८ लाख ३९ हजार २ सय ६६ नेपाली श्रमिक विश्वका १ सय ५१ देशमा पुगेका थिए । जसमध्ये ३ लाख ५९ हजार ६ सय ७५ जना १ हजार ६९ वटा म्यानपावर कम्पनीमार्फत गएका थिए भने व्यक्तिगत पहलमा जाने १ लाख ३३ हजार ६ सय २७ जना थिए । बिदामा आएर पहिलेकै रोजगारदाता कम्पनीमा पुनः जानेको संख्या ३ लाख ३३ हजार ३ सय ९ थियो भने बाँकी १२ हजार ६ सय ५५ जना दक्षिण कोरिया, इजरायल र बेलायतमा गएका थिए ।

नेपालीका लागि प्रमुख गन्तव्य रहेको संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) मा एक वर्षमा श्रम स्वीकृति लिएर जाने २ लाख ७४ हजार जना छन् । जसमा भिजिट भिसामार्फत गई आफैं रोजगारी खोजेर काम गर्ने नेपालीको संख्या यसमा जोडिएको छैन ।
यसअघि खाडी क्षेत्रमा कतार पहिलो गन्तव्य थियो । कतारको निर्माण आयोजना सुस्त भएपछि विगतको तुलनामा नेपाली श्रमिक कम लगिएको छ । कतारले गत वर्ष ४९ हजार मात्रै नयाँ श्रमिक भर्ना गरेको छ । जबकि पहिलेदेखि काम गरिरहेकामध्ये ९१ हजार जनाले आफ्नो रोजगारीलाई निरन्तरता दिएका छन् ।

दोस्रो श्रम गन्तव्यका रूपमा साउदी अरब देखिएको छ । २०३४ को फिफा विश्वकप फुटबल आयोजक राष्ट्र साउदी अरबमा १ लाख ५२ हजार जना नेपाली गएका छन् । साउदी सरकारले श्रमिकले रोजगारदाता परिवर्तन गर्न पाउने, श्रम क्षेत्रमा देखिएको समस्या र तलब सुरक्षा प्रणालीमा सुधार कार्यक्रम लागू गरेपछि विगतको तुलनामा नेपाली दूतावासमा आउने श्रमिकको गुनासो घट्दै गएको छ ।

घरेलु महिला श्रमिकको दबदबा रहेको कुवेतको संस्थागत क्षेत्रमा रोजगार पाउने नेपालीको संख्या ह्वात्तै बढेको छ । कुवेतमा ५९ हजार जना गएका छन् । गत वर्ष सबैभन्दा बढी श्रमिक पठाउने नीलकमल ह्युमन रिसोर्सका प्रमुख मेघराज भुर्तेलका अनुसार रोजगारदाता कम्पनीसँग सिधै पहुँच स्थापना हुँदा नेपाली लैजान तयार भएको हो ।

एक वर्ष अघिदेखि बन्द रहेको मलेसियाले पछिल्लो तीन महिनामा सुरक्षा गार्ड र कृषि श्रमिक मात्रै भर्ना गरेको थियो । नेपालीका लागि आकर्षक गन्तव्यका रूपमा रहेको युरोप क्षेत्रमा अझै संस्थागत रूपमा श्रमिक भर्ना हुन सकेको छैन ।

दूतावासहरूले मागपत्र प्रमाणीकरण नगरेपछि केही म्यानपावर, शैक्षिक परामर्शदाता र व्यक्तिले व्यक्तिगत आधारमा उच्च रकम लिई युरोप पठाइरहेका छन् । गत वर्ष ३५ हजार नेपाली युरोप गएका थिए । जसमा सबैभन्दा बढी रोमानिया २१ हजार, क्रोएसिया ११ हजार, पोर्चुगल १९ सय, स्लोभेनिया ११ सय र अस्ट्रिया १ हजार जना गएका हुन् ।

रोमानियालाई युरोप छिर्ने ‘गेटवे’ का रूपमा पनि हेर्ने गरिन्छ । ‘निजी क्षेत्रको मागका आधारमा नेपाली गइरहेका हुन् । केहीले रोमानियालाई युरोप छिर्ने प्रारम्भिक आधारका रूपमा समेत हेर्ने गरेका छन् । जसले गर्दा ७ लाख रुपैयाँसम्म तिर्ने नेपाली भेटिन्छन् ।
अवैध एजेन्ट र बिचौलियामार्फत युरोप जान खोज्ने नेपाली श्रमिक ठगी, फर्जी कागजपत्र र शोषणमा पर्ने जोखिम उच्च छ । ‘युरोप जानका लागि ७ देखि १५ लाख रुपैयाँसम्म लाग्ने भन्दै दलालले ठग्ने गरेका छन् । विभागमा सबैभन्दा बढी ठगीको उजुरी युरोपसँग नै जोडिएको छ,’ विभागका महानिर्देशक कमल भट्टराईले भने ।

वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिलाको संख्या बढ्दो
गत आर्थिक वर्ष वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिला श्रमिक ९४ हजार ४ सय ५५ जना थिए । जुन वैदेशिक रोजगारीमा जाने कुल संख्याको ११ प्रतिशत हो । सबैभन्दा बढी महिला श्रमिक जाने देशमा यूएईपछि कुवेत, इजरायल, जापान, माल्दिभ्स, साइप्रस, क्रोएसिया, माल्टा र जोर्डन रहेका छन् ।

२०६८ को जनगणनाअनुसार विदेश जानेमध्ये महिलाको सहभागिता ३ प्रतिशत हाराहारी मात्र थियो । महिला अधिकारवादी सरु जोशीका अनुसार खाडी क्षेत्रमा कार्यरत महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन हुनेदेखि युरोप र पूर्व एसियामा रोजगारीको नयाँ अवसरले महिला सहभागिता बढेको छ ।

यूएन वुमनको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार घरमा सीमित निर्णय अधिकार र आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण नयाँ विवाहित महिलाहरू विदेशमै काम गर्न बाध्य भइरहेका छन् । यूएनको एक प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘वैदेशिक रोजगारीमा घरेलु काम, केयरगिभर, क्लिनर, होटल, अस्पताल, सेक्युरिटी गार्डजस्ता क्षेत्रमा महिला श्रमिकको उच्च माग छ । त्यसरी गएका महिलाले पठाएको रकमले परिवारको दैनिक खर्चमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको छ ।’

महिला श्रमिक पहिलेजस्तो घरेलु श्रममा मात्र नभई, केयरगिभर, अस्पताल, कम्पनी, होटल जस्ता सेवाका क्षेत्रमा पनि जान थालेका छन् । वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार ९४ हजार ४ सय ५५ जना महिलामध्ये दक्ष श्रमिकका रूपमा ५९ हजार ७ सय ५४ जना महिला श्रमिक गएका छन् । व्यावसायिक महिला श्रमिक ९ हजार ८७ जना छन् । त्यसमाथि बिनालगानी वैदेशिक रोजगारीमा जान पाउने परिस्थितिले पनि महिलालाई अवसरका थप ढोका खोलिदिन थालेको छ ।

वैदेशिक रोजगारीमा मधेश प्रदेश अगाडि
यो वर्ष पनि सबैभन्दा बढी श्रमिक जाने क्षेत्र १० जिल्लामध्ये ५ जिल्ला मधेश प्रदेशका छन् । धनुषाबाट मात्रै ४४ हजार गएका छन् । दोस्रोमा झापाका ३८ हजार, तेस्रो सिरहाका ३४ हजार ८ सय, चौथोमा मोरङका ३४ हजार ६ सय र पाँचौंमा महोत्तरीका ३० हजार रहेका छन् । त्यसपछि क्रमशः सुनसरीका २७ हजार, रूपन्देहीका २६ हजार, सर्लाहीका २३ हजार, सप्तरीका २१ हजार र दाङका १८ हजार रहेका छन् । वैदेशिक रोजगारमा जानेमा मधेश प्रदेश अगाडि छ ।

राष्ट्रिय जनगणनाको जीवनस्तर सर्वेक्षणका हिसाबले शैक्षिक गुणस्तर कमजोर, औपचारिक रोजगारीको अवसर कम, कृषिबाहेक वैकल्पिक पेसाको अभावका कारण पनि मधेशका धेरै वैदेशिक रोजगारका लागि जाने गरेको देखिएको हो । मधेशको दलित, मुसहर र अन्य सीमान्तकृत समुदायले वैदेशिक रोजगारीबाट आफ्नो जीवनस्तर सुधार गरिरहेका छन् ।