८० बर्षपछी पनि दोस्रो विश्वयुद्धको विरासत बाँकी
सेप्टेम्बर २, १९४५ मा दोस्रो विश्वयुद्ध जापानको औपचारिक आत्मसमर्पणसँगै समाप्त भयो। ८० वर्षपछि पनि उक्त युद्धको भौतिक असर जमिन र समुद्रमा अझै बाँकी छ।
यो विशेषगरी प्रशान्त महासागर क्षेत्रमा झनै स्पष्ट देखिन्छ। त्यहाँ भएका भीषण युद्धहरूले युद्धपोत, विमान र विस्फोट न भएका बमहरू समुद्रको तल्लो भागमा छोडेका छन्। यी बाँकी वस्तुहरू केवल ऐतिहासिक अवशेष मात्र होइनन्, ती विषालु समय क्याप्सुल पनि हुन्।
यी युद्धावशेषहरूबाट इन्धन, भारी धातु र अन्य हानिकारक पदार्थ चुहिँदै छन्, जसले नाजुक पारिस्थितिक प्रणालीलाई हानि पुर्याइरहेको छ, जैविक विविधता र सम्भावित रूपमा मानव स्वास्थ्यलाई समेत खतरा पुर्याइरहेको छ।
लडाइँको वातावरणीय असर
विवादको समाप्तिपछि पनि वातावरणीय क्षति टड्कारो रूपमा बाँकी रहन्छ। युद्धका विषालु अवशेषहरूले पारिस्थितिकी तन्त्र र समुदायहरूलाई लामो समयसम्म असर गर्न सक्छन्।
प्रशान्त क्षेत्र – युद्धको फोहोर थुपार्ने ठाउँ
प्रशान्त महासागरमा दोस्रो विश्वयुद्ध चार वर्षसम्म जापान र सहयोगी राष्ट्रहरू (Allied Forces) बीचको संघर्षको केन्द्र बन्यो। सन् १९४१ को डिसेम्बरमा जापानले अमेरिकाको पर्ल हार्बर नौसैनिक आधारमा आक्रमण गरेपछि युद्ध सुरु भयो।
कोरल सागरको युद्ध, मिडवेको युद्ध र सोलोमन द्वीपमा भएको ग्वाडलकनाल अभियान यस क्षेत्रमा परेका प्रमुख युद्धहरू हुन्।
प्रशान्त क्षेत्रका टापुहरू युद्धका लागि तयारी गर्ने स्थान बने। हतियारहरू जम्मा गरिए, खतरनाक वस्तुहरू फालियो, जहाज र विमानहरू डुबाइयो। युद्धको अन्त्यपछि ती सबै त्यत्तिकै छोडियो।
आज पनि अनुमानित ३,८०० युद्धपोत प्रशान्त महासागरको तलमा डुबेको अवस्थामा छन्।
वातावरणीय खतरा
समयसँगै यी युद्धका अवशेषहरू बिग्रिँदै जाँदा तिनीहरूले पानी र माटोमा विषालु रसायनहरू चुहाउने गर्छन्। यी रसायनहरू समुद्री जीवहरूमा जम्न थाल्छन्, खाद्य शृंखलामा प्रवेश गर्छन् र जैविक विविधतालाई ठूलो खतरा पुर्याउँछन्।
उदाहरणका लागि, पलाउको कोरोर बन्दरगाहमा डुबेको एक जापानी जहाज, जसलाई “हेल्मेट रेक” भनिन्छ, बाट एसिड चुहिने गरेको छ।
बाल्टिक सागरमा पनि WWII का विस्फोट न भएका बमहरूले दीर्घकालीन असर पारिरहेका छन्। ३,००० किलोग्राम विस्फोटक रसायनहरू समुद्रमा घुलिसकेको पाइयो।
प्राकृतिक रूपले संवेदनशील प्रवाल भित्ताहरू (coral reefs) र मैङ्ग्रोभ वनजस्ता क्षेत्रहरू रसायन र भौतिक क्षतिका कारण विशेष रूपमा प्रभावित भइरहेका छन्।
मानव समुदाय उच्च सतर्कतामा
अविस्फोटित बमहरूले अझै पनि मानव जीवनलाई जोखिममा राखेको छ। उदाहरणका लागि, सन् २०२४ मा सोलोमन टापुका एक विद्यालयमा २०० भन्दा बढी बमहरू गाडिएको अवस्थामा फेला परे।
पलाउ, पपुवा न्युगिनी र सोलोमन टापुजस्ता क्षेत्रमा किसान, खेल्दै गरेका बालबालिका वा माछा मार्ने मानिसहरूले यस्ता खतरा भेटिरहेका छन्।
यी अवशेषहरूमा इन्धन र भारी धातुहरू (जस्तै: सिसा र क्याडमियम) रहेका हुन्छन्, जसले शरीरको हर्मोन प्रणालीमा असर पुर्याएर गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छन्।
मानव स्वास्थ्यमा यस्ता असरबारे प्रशान्त क्षेत्रमा अझै पर्याप्त अनुसन्धान गरिएको छैन। तर अन्य क्षेत्रका अध्ययनहरूले खतरा देखाएका छन्।
उदाहरणका लागि, गाजा र भियतनाममा गरिएको अध्ययनले युद्धको प्रदूषणमा परेका बाबुआमाका सन्तानहरूमा जन्मजात विकृति देखिएको छ।
सन् २०२५ मा बेलायती सेनाका विस्फोटक प्राविधिकहरूमा पित्ताशयको क्यान्सरको दर जनसंख्याको औसतभन्दा धेरै पाइएको थियो।
जलवायु परिवर्तनले खतरा झनै बढाउँदै
पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जाँदा चरम मौसमी घटनाहरू तीव्र हुँदै गएका छन्। समुद्री सतहको स्तर बढ्दै जाँदा यी युद्धका अवशेषहरू अझै बढी जोखिमपूर्ण बन्दै गएका छन्।
सन् २०१५ मा आएको साइक्लोन पामले किरिबाटी र तुवालुमा WWII का अविस्फोटित बमहरू सतहमा ल्यायो। थप अनुसन्धानमा ५,३०० राउन्ड गोलाबारुद र अन्य विस्फोटक वस्तुहरू भेटिए।
सन् २०२० मा एक माछा मार्ने व्यक्तिले लर्ड हो आइल्याण्ड नजिक एक अविस्फोटित बम भेट्टाए। पूर्व वातावरण मन्त्रीले त्यो बम चक्रवात वा समुद्री धाराले सारिएको हुनसक्ने बताइन्।
यसैगरी, बाढी र भू-क्षयले पनि यस्ता खतराहरूलाई टाढासम्म सार्न सक्छ, जसले तिनीहरूको स्थान पत्ता लगाउन कठिन बनाउँछ।
रुनिट डोम – आणविक विषको खतरनाक विरासत
प्रशान्त क्षेत्रकै सबैभन्दा विषालु युद्धविरासतमध्ये एक हो मार्शल टापुस्थित रुनिट डोम। यो कंक्रीटको संरचना १९७० को दशकमा अमेरिकाको आणविक परीक्षणबाट उत्पन्न रेडियोधर्मी फोहोर थुपार्न निर्माण गरिएको थियो।
गम्भीर आँधीबेहरीका कारण यस क्षेत्रको रेडियोधर्मी सेडिमेन्ट सामान्यभन्दा ८४ गुणासम्म बढी हुने अध्ययनले देखाएको छ। डोममा चिरा परेका कारण विषाक्त पदार्थ समुद्रमा चुहिने चिन्ता पनि बढेको छ।
युद्धको विषालु विरासतको पुनरावलोकन
प्रशान्त क्षेत्रका समुदायहरूमा अझै पनि युद्धका यस्ता अवशेषहरूबाट खतरा बढिरहेको भए पनि समस्या समाधानको गति सुस्त छ। WWII को ८०औं वार्षिकोत्सवले यो विषयमा गम्भीर सोच र कारबाही गर्ने मौका दिन्छ।
यस समस्याको समाधानका लागि समन्वित र पर्याप्त लगानीयुक्त कदम आवश्यक छ। केवल खतरनाक वस्तुहरू हटाउनु मात्र होइन, पर्यावरण पुनर्स्थापना र दीर्घकालीन स्वास्थ्य निगरानी पनि गर्नुपर्छ।
केही प्रयासहरू भएका छन्, जस्तै: अष्ट्रेलियन डिफेन्स फोर्सद्वारा सञ्चालित Operation Render Safe।
तर यो पर्याप्त छैन। अष्ट्रेलिया, न्यूजील्यान्ड, जापान र अमेरिका जस्ता क्षेत्रीय साझेदारहरूले यो मुद्दामा नेतृत्व लिन सक्छन् – वातावरणीय सफाइमा लगानी गर्दै, प्रभावित समुदायहरूलाई सहयोग पुर्याउँदै र ऐतिहासिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै।
त्यसका लागि प्रशान्त क्षेत्रका आवाजहरू सुन्न आवश्यक छ, जसले यो समस्याको सामना गर्दै आएका छन्। तिनीहरूको अनुभव, ज्ञान र सहनशीलता कुनै पनि समाधानको केन्द्रमा राखिनुपर्छ।
लेखक: स्टेसी पिज्जिनो (School of Public Health, The University of Queensland)
ब्रायन जी फ्राई (Professor of Toxicology, School of the Environment, The University of Queensland, Australia)
यो लेख The Conversation बाट लिइएको हो, जुन एक स्वतन्त्र, गैरनाफामूलक शैक्षिक समाचार संस्था हो।
फेसबुकबाट कमेन्ट गर्नुहोस्